Dünya ilim ve kültürüne en büyük hizmeti veren sektör sahaflardır. Sahaflık bütün dünya milletleri arasında mevcut olan bir meslek olmasına rağmen Dünya tarihinde eski ve köklü geçmişe sahip olanlardan birini de Osmanlı sahaflığı teşkil etmiştir. Üç kıtaya yayılmış olan Osmanlı devletinde sahaflar yüzyıllarca icra-i faaliyet etmişlerdir. Bambaşka bir âlem ve çok değişik bir dünya görüşü ve yaşayış sistemine sahıip olan Osmanlı sahaflığının bugün artık mevcut olmadığı kuşkusuzdur. Muntazam tozsuz raflar ve muntazam dizili kitaplar, kitapları seyreden,karıştırmayan müşteriler... Heyecanlanmayan kalabalıklar, anlamsız sorular soran meraklılar ve nihayet ilginç bir kitap görünce gözü parlamayan, yüzü gülmeyen şahıslar bahsettiğimiz sahafların dünyası dışında olanlardır. Osmanlı sahaflığının bu gibilerle hiç ilgisi olmamış, onlar bir başka âlem yaratmış ve zamanla maziye gömülüp gitmiştir. Osmanlı'da sahaflık umumiyetle baba-oğul veya usta-çırak sistemiyle gelişerek Cumhuriyet devrine kadar ulaşmıştır. Sahaf umumiyetle yazma ve değerli kitap satan, derin kitap bilgisi ve ilmi olan, müşterisinin müşkülünü gideren, ehline ehliyetle deva bulan fakat ilmi ilim için, kitabı para için veren bir ticaret erbabıdır. Bu zümrenin gönlü zengin kendi fakir olanının yanında kendi zengi gönlü fakir olanına da rastlanmış ve hatta "sahaf-ı bîinsaf" tabiriyle anılanlarına da tesadüf edilmiştir. Klasik Osmanlı sahaflığı Cumhuriyet'in getirdiği modernizasyondan ve daha önce de imparatorluk döneminde matbaanın devreye girmesinden dolayı büyük değişiklikler geçirmiştir. Bu iki önemli olay Osmanlı sahaflığı sistemini tarz ve yaşantı yönünden etkilenmiştir. Sahaf esnafı arasında tam olarak klasik sayılmamakla birlikte Osmanlı tarzı sahaflık ekolünün son temsilcilerini yakın tarihlerde kaybettik

Bu usta sahaflar sırasıyla:

Adı	Ölüm Tarihi	Gömüldüğü Yer
Hulusi Karadeniz	Bilinmiyor	Edirnekapı Şehitliği
Ali Üşük	1968	Bilinmiyor
Şemsettin Yeşil (Tatlıcı namıyla maruf)	12 Rebiülahir 1388 / 8 Temmuz 1968	Silivrikapı
Nizamettin Aktuç	Haziran 1972	Feriköy Mezarlığı
Raif Yelkenci	Ekim 1974	Bilinmiyor
Ekrem Karadeniz	17 Ekim 1981	Kozlu Mezarlığı
Muzaffer Ozak	14 Şubat 1985	Cerrahi Asitanesi
Nurettin Eren	18 Aralık 1985	Silivrikapı Mezarlığı
Necati Alpas	21 Şubat 1987	Kozlu Mezarlığı

Osmanlı dönemi sahaflarının 19. yüzyıl öncesine ait şahsiyetlerinin isimlerine ancak basılı eserlerde ve kendilerinin mezartaşlarında rastlıyoruz. Meselâ temel başvuru kitaplarımızdan Hadikat ü'l Cevami'de Kara İmam Mescidi'ni yaptıran kişinin Sahaf Muhyiddin Efendi isimli bir kişi olduğu ve ölüm tarihinin 1024 hicri yılı olduğu kaydına rastlanır ve bu eserin aynı sayfasında Sakızağacı Mescidi banisi Sahaf Musluhiddin Efendi'nin kaydı da vardır. Yine bu önemli kaynaktan Acı Musluk Mescidi (Cağaloğlu'nda Narlıbahçe sokağında) banisinin Sahaf Süleyman Efendi olduğunu tesbit ederiz.

İstanbul mezarlıklarında yaptığımız araştırmalar neticesinde mezartaşına rastlıyabildiğimiz merhum sahaflar ve kitap meraklısı alimler şunlardır :

1- Hüve'l-Bâki

2- Rumeli kuzzatından

3- Sabıka Manastır Kadısı

4- Merhum ve mağfurunleh

5- Sahhaf Halil Efendi

6- Ruhıyçün el-Fatiha

7- Sene 1178 (1764)



Üstadım Fazıl Ayanoğlu'nun tesbiti olan bu resimdeki mezartaşı sahibinin kimliği ve yeri hakkında bir bilgi bulunamamıştır.

1- El-Bakî

2- Nevcivanım uçtu Cennet bağına

3- Firâkı kaldı validinin canına

4- Sahhaf Mehmed Efendi mahdumu

5- Seyyid Mehmed Said Efendi ruhuna

6- el-Fatiha sene 1247 (1831)



Lâlelî-Koska'da Sekbanbaşı Yakup Ağa Camii Mezarlığı'ndaki bu taş 19,5 x 53 sm. ölçülerindedir. Yanında daha evvelce mevcut 1260 (1844) tarihli Sahaf Mehmed Efendi'nin mezartaşı yok edilmiş fakat resimde de görülen 38 sm. yükseklikteki Sadi tacı şerifi bırakılmıştır.

1- Hüve'l-Bâki

2- Fanadan bekaya eyledi rıhlet

3- Ede kabrini Hak ravza-i Cennet

4- Merhum ve mağfurun leh

5- Sahhaf esnafından

6- Kırımî müteveffa Hasan Efendi

7- Ruhıyçün Fatiha

8- Sene 1280 (1863)



Bu mezartaşı Laleli'de Şehnameci Sokak'ta daha evvelce mevcut olan Çoban Çavuş Camii haziresinde bulunuyor iken bilahare Sahaflar Çarşısının ortasına getirilmiştir. Başında gündelik esnaf serpuşu bulunan bu taş 26,5 x 129 sm. ölçüsündedir.

1- Hüve'l-Bâki

2- Sudûr-ı izâmdan sâbıka Rum

3- eli Kazı'askeri

4- ve bilfiil Nakîb ü'l-eşrâf

5- ve Vak'a-nüvîs iken

6- irtihâl-i dâr-ı bekâ eyleyen merhûm

7- ve mağrufun leh Sahhâflar Şeyhi-zâde

8- es-Seyyid Mehemmed Es'ad Efendi'nin

9- Ruhıyçün el-Fatiha

10- Sene 1264 fi sad[Safer] 4



Cağaloğlu'nda kendi yaptırdığı kütüphanenin özel haziresinde bulunan bu taş 222 x 34 sm. ölçüsündedir. 11 Ocak 1848 tarihinde vefat etmiş olan Esad Efendi'nin babası Medine Kadısı Hacı Ahmet Efendi Sahhaflar Şeyhi'dir ve 1805 senesinde vefat etmiştir.

1- Allah

2- Eski Darülfü

3- nun Edebiyatı

4- Arabiye müder

5- risi ve Beyazıt

6- Umumi Kütüpha

7- ne müdirliğinden emek

8- li Beyazıt dersüamlar

9- ından şarkiyyat mü

10- tehassısı Hoca

11- İsmail Saip Sencer

12- Burada medfundur

13- 1289 1940



Kitap toplayıcılarının, alimlerin, ünlü şarkiyatcıların ve sahafların uzun seneler başdanışmanı olmuş ve kitap bilgisiyle etrafını aydınlatmış İstanbulî İsmail Saib Efendi'nin Merkez Efendi Mezarlığındaki kabri sağlam ve bakımlıdır. Taşın ön yüzündeki türkçe kitabe taşcı ustasının satırları ayarlayamaması sebebiyle imlâ yanlışları ile doludur. Taşın arka yüzünde Nesih hatla şu kitabe yazılıdır.

1- Ya Bakıy

2- Okuyup hal ile lâ Hafvve aleyhim nassın

3- Göz yumub terk-i vücûd etdi veli-yi âgâh

4- Aşıka mevt-i visâl olduğunu anlattı

5- Öldüğü dem azim-i dergah-ı ilâh

6- Yazdı tarihini hasretle Mehmed Salih

7- Göçdü fahr ü'l-ulemâ İsmail Saib Ah.

İsmail Saib [Sencer] Efendi'nin zengin kütüphanesi vasiyeti gereği Ankara Dil Tarih ve Coğrafya Fakültesi Kütüphanesine bağışlanmıştır.